Politico: Iranska kriza razotkriva razlike unutar EU-a i transatlantski razdor

Dok su evropski lideri u subotu žurno pokušavali odgovoriti na naglo eskalirajući sukob na Bliskom istoku, nakon što su SAD i Izrael pokrenuli zračne udare na Iran, kriza je razotkrila pukotine unutar Evrope, ali i preko Atlantika, piše Politico.

Američke i izraelske snage pogodile su iranske ciljeve rano u subotu, nakon što su nuklearni pregovori s Teheranom zapali u ćorsokak. Iran je potom uzvratio napadima širom regije, što je dovelo do poremećaja u zračnom saobraćaju i podizanja borbene pripravnosti u više država Perzijskog zaljeva, uz strah od šireg regionalnog sukoba.

Brisel poziva na oprez, ali Evropa nije jedinstvena

Brisel je brzo zauzeo oprezan ton. Visoka predstavnica Evropske unije za vanjsku politiku Kaja Kallas upozorila je na mreži X da je situacija „krajnje opasna“, dok je predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen naglasila da je „od presudne važnosti“ spriječiti dalju eskalaciju. Predsjednica Evropskog parlamenta Roberta Metsola također je pozvala na uzdržanost.

Međutim, na nacionalnom nivou poruke iz Evrope bile su znatno manje usklađene. U zajedničkoj izjavi, Francuska, Njemačka i Ujedinjeno Kraljevstvo istaknuli su da „nisu učestvovali u udarima“ SAD-a i Izraela, dok su istovremeno osudili iranske protunapade i pozvali Teheran da se okrene „pregovaračkom rješenju“.

Podijeljene reakcije evropskih lidera

Britanski premijer Keir Starmer slijedio je tu liniju balansiranja, rekavši da Ujedinjeno Kraljevstvo „nije imalo nikakvu ulogu“ u udarima, ali je osudio „odvratni režim“ u Iranu i naglasio da je „primarni cilj“ Washingtona spriječiti Teheran da dođe do nuklearnog oružja. Dodao je da su britanski avioni već u zraku u okviru koordiniranih regionalnih odbrambenih operacija.

Španski premijer Pedro Sánchez osudio je američko-izraelsku operaciju kao „jednostranu vojnu akciju“ koja rizikuje stvaranje još neprijateljskijeg globalnog poretka. Češki premijer Andrej Babiš zauzeo je suprotan stav, poručivši da Prag „stoji uz svoje saveznike“ i upozorivši da iranske nuklearne ambicije i njegova „podrška terorizmu“ predstavljaju prijetnju Evropi.

Nordijski i istočnoevropski lideri zauzeli su sigurnosno orijentiran pristup. Švedski premijer upozorio je na „ozbiljnu eskalaciju“ i naglasio da je u interesu Evrope da Teheran „nikada ne bude u stanju razviti nuklearno oružje“, uz poziv na uzdržanost i poštivanje međunarodnog prava. Poljski premijer Donald Tusk rekao je da Varšava pažljivo prati situaciju i priprema se za „različite scenarije“, dodavši da su poljski građani, uključujući osoblje ambasade u Teheranu, sigurni.

Ukrajinski predsjednik Volodymyr Zelenskyy zauzeo je stav bliži Washingtonu, pohvalivši odlučnost SAD-a i poručivši da „kad god postoji američka odlučnost, globalni kriminalci slabe“, što je ocijenio kao jasnu poruku koja bi trebala odjeknuti u Moskvi.

Oštre reakcije iz SAD-a

Evropski stav, naročito Francuske, Njemačke i Ujedinjenog Kraljevstva, izazvao je oštru reakciju američkog senatora Grahama, bliskog saveznika predsjednika Donalda Trumpa, što dodatno naglašava geopolitičke tenzije koje se šire preko Atlantika.

„Blago rečeno… razočaran sam zajedničkom izjavom“, napisao je Graham na mreži X, optuživši zapadnu Evropu da je „patetično omekšala“ i pozvavši evropske lidere da podrže napore za suprotstavljanje režimu u Teheranu. Iranskom narodu poručio je da je Trump „čuo njihove vapaje“ i da je „pomoć stigla u velikoj mjeri“.

Ovakav neuobičajeno oštar rječnik pokazuje koliko kriza na Bliskom istoku brzo postaje stvarni test transatlantskog jedinstva, dok evropske prijestolnice pokušavaju izbalansirati podršku Washingtonu s pozivima na deeskalaciju, ocjenjuje Politico.

Brisel sada prelazi u krizni režim, dok se nižu hitni sastanci širom Evrope i u okviru multilateralnih institucija.

Usred ovih geopolitičkih potresa, evropski zvaničnici pripremaju se za suočavanje koje bi u narednim danima i sedmicama moglo dodatno opteretiti zapadno jedinstvo.

federalna.ba/Beta