Njemačka obilježava 25 godina odšteta žrtvama nacističkog prisilnog rada

Njemačka fondacija "Sjećanje, odgovornost i budućnost" (EVZ) ovog mjeseca obilježava 25 godina od prve isplate odštete posljednjim preživjelim žrtvama prisilnog rada u vrijeme nacističkog režima. Ipak, mnogi smatraju da su odštete stigle prekasno i da su bile daleko manje od stvarne štete koju su pretrpjeli milioni ljudi.

Prema podacima EVZ-a, između 2001. i 2007. godine isplaćeno je ukupno 4,4 milijarde eura za oko 1,66 miliona bivših prisilnih radnika i njihovih zakonskih nasljednika u približno 100 zemalja.

Procjenjuje se da je između 1933. i 1945. godine oko 26 miliona ljudi bilo prisiljeno raditi za nacistički režim, od čega je približno polovina dolazila iz okupiranih evropskih zemalja izvan granica Njemačke. Historijske studije pokazuju da bi, kada bi sav prisilni rad bio pravično obeštećen, fond morao iznositi između 180 i 220 milijardi njemačkih maraka, odnosno između 90 i 112 milijardi eura.

Direktorica EVZ-a Andrea Despot ističe da fond nikada nije mogao nadoknaditi razmjere počinjene nepravde.

- Ako mene lično pitate da li je fond bio velik - nije, naravno, u odnosu na nepravdu koja je učinjena. Oko 26 miliona ljudi radilo je u fabrikama, poljoprivredi, crkvama, privatnim domaćinstvima i kompanijama. Gotovo da nije bilo dijela društva koji od toga nije imao koristi. Šteta i eksploatacija nikada nisu mogle biti adekvatno nadoknađene - kazala je Despot.

Fond nastao pod međunarodnim pritiskom

Fondacija EVZ osnovana je u julu 2000. godine da bi isplatila odštetu bivšim prisilnim radnicima, ali i finansirala projekte koji promoviraju ljudska prava, demokratske vrijednosti i očuvanje sjećanja na žrtve nacističkog režima.

Za njen rad izdvojeno je 10,1 milijarda njemačkih maraka. Polovinu sredstava osigurala je savezna vlada Njemačke, a drugu polovinu oko 6.500 njemačkih kompanija okupljenih u Inicijativi njemačke privrede, među kojima su mnoge tokom Drugog svjetskog rata koristile prisilnu radnu snagu.

Iako je Zapadna Njemačka još 1953. godine usvojila Savezni zakon o odšteti za osobe progonjene iz političkih, rasnih ili vjerskih razloga, prisilni radnici tim zakonom nisu bili obuhvaćeni. Tokom narednih decenija pojedine velike zapadnonjemačke kompanije dobrovoljno su isplaćivale odštete, ali uglavnom žrtvama sa Zapada, dok su prisilni radnici iz istočne Evrope ostali isključeni.

Historičar Univerziteta Ruhr u Bochumu Constantin Goschler smatra da je konačni fond bio rezultat političkog kompromisa, a ne procjene stvarne štete.

- Na kraju je to bila, prije svega, simbolična cifra. Nije imala veze s razmjerama nanesene štete, već s psihologijom pregovora - rekao je Goschler.

Važnu ulogu u pokretanju procesa odigrale su i grupne tužbe koje su u Sjedinjenim Američkim Državama (SAD) pokrenule organizacije žrtava, posebno jevrejske organizacije, čime je na Njemačku izvršen snažan međunarodni pravni pritisak.

Despot ističe da odluka o osnivanju fonda nije bila isključivo moralne prirode.

- Nakon decenija zahtjeva preživjelih uslijedio je snažan međunarodni pritisak, posebno iz SAD-a i od jevrejskih organizacija koje su pripremale grupne tužbe - kazala je.

Hladni rat i decenije čekanja na pravdu

Prema Goschlerovim riječima, jedan od glavnih razloga zbog kojeg je Njemačka više od pola stoljeća čekala s isplatom odšteta bio je Hladni rat.

- Tokom Hladnog rata vrijedilo je nepisano pravilo da se novac ne šalje iza "Željezne zavjese". Zbog toga Zapadna Njemačka nije isplaćivala odštete zemljama istočne Evrope, posebno Poljskoj - rekao je on.

Dodao je da su mnogi prisilni radnici po povratku u tadašnji Sovjetski Savez bili tretirani kao saradnici nacista, zbog čega su završavali u logorima za provjeru i živjeli u veoma teškim uslovima.

Po njegovom mišljenju, za mnoge preživjele važnija od novca bila je službena potvrda da su bili žrtve, a ne izdajnici.

EVZ danas: Sjećanje na žrtve i podrška Ukrajini

Iako su odštete odavno isplaćene, rad EVZ-a se nastavlja kroz finansiranje projekata iz oblasti ljudskih prava, demokratije te historijskog i političkog obrazovanja.

Prema podacima Jevrejske konferencije za potraživanja (Jewish Claims Conference), danas je u svijetu još živo oko 200.000 jevrejskih preživjelih žrtava nacizma, kao i više stotina hiljada bivših prisilnih radnika iz istočne Evrope, Roma, Sinta i bivših političkih zatvorenika.

Despot naglašava da je osnovna misija EVZ-a danas očuvanje kulture sjećanja na nacističke zločine i prisilni rad, od kojeg su korist imale hiljade njemačkih kompanija.

Fondaciju je Rusija 2025. godine proglasila nepoželjnom organizacijom zbog njene podrške Ukrajini.

- Ukrajina, Bjelorusija i Rusija bile su duboko obilježene genocidnom i eksploatatorskom njemačkom okupacijom. Smatrali smo te zemlje partnerima u našem radu. Današnji ruski rat protiv Ukrajine predstavlja i napad na ukrajinski identitet i historiju - kazala je Despot.

EVZ danas pruža podršku i ruskim i bjeloruskim organizacijama koje su zbog djelovanja svojih vlada bile prisiljene djelovati u egzilu, prenosi DW.

federalna.ba/Fena

Federalna.ba dostupna je i kao mobilna aplikacija. Preuzmite je na Google Playu i App Storeu.