"NATO 3.0": Novi plan prema kojem bi Evropa preuzela glavnu odgovornost za vlastitu konvencionalnu odbranu

NATO ulazi u fazu u kojoj bi evropske članice trebale preuzeti znatno veći dio odgovornosti za konvencionalnu odbranu kontinenta, dok bi Sjedinjene Američke Države dio svojih vojnih resursa preusmjeravale prema Indo-pacifičkoj regiji i drugim strateškim prioritetima.

Takvu viziju američki podtajnik za odbrambenu politiku Elbridge Colby opisuje izrazom „NATO 3.0“. Sam Colby je taj termin predstavio kao model snažnije Evrope unutar NATO-a, uz ravnopravniju podjelu odgovornosti za sigurnost saveza. NATO je u augustu 2026. potvrdio da je Colby skovao izraz „NATO 3.0“ i da ga koristi u kontekstu jačanja evropskih sposobnosti i američkog preispitivanja vojnog rasporeda u Evropi. 

Prema toj koncepciji, Washington ne bi napustio NATO niti odustao od evropske sigurnosti. Naprotiv, SAD bi i dalje ostao ključni saveznik, posebno kada je riječ o nuklearnom odvraćanju, strateškim sposobnostima i obavještajnoj podršci. Međutim, većinu konvencionalnog odvraćanja i odbrane u Evropi u budućnosti bi trebale osiguravati evropske vojske.

Promjena proizlazi iz procjene da Sjedinjene Države ne mogu neograničeno istovremeno održavati velike konvencionalne kapacitete u Evropi i pripremati se za potencijalni veliki sukob u Indo-pacifičkoj regiji, gdje je Kina dugoročni strateški izazov Washingtona.

Od „NATO-a 1.0“ do „NATO-a 3.0“

Colby svoju viziju predstavlja kroz tri faze razvoja NATO-a.

Prva, „NATO 1.0“, odnosi se na period Hladnog rata. Tada su evropske članice održavale velike i aktivne vojne snage koje su, zajedno s američkim trupama, trebale biti sposobne odgovoriti na konvencionalni napad Sovjetskog Saveza i njegovih saveznika.

Druga faza, „NATO 2.0“, odnosi se na period nakon završetka Hladnog rata. Smanjivanje vojne prijetnje iz Rusije dovelo je do smanjenja evropskih vojnih kapaciteta, dok je američka vojna prisutnost ostala važan oslonac evropske sigurnosti.

„NATO 3.0“ zamišljen je kao nova faza u kojoj bi Evropa ponovo morala razviti sposobnosti potrebne za vođenje velikih konvencionalnih operacija, dok bi SAD dio svojih resursa mogao usmjeriti na druge dijelove svijeta.

NATO je u međuvremenu formalno povećao zahtjeve prema svojim članicama. Na samitu u Haagu 2025. godine saveznici su se obavezali da do 2035. godine izdvajaju ukupno 5 posto BDP-a za odbranu i odbrambeno-sigurnosne potrebe. Od toga najmanje 3,5 posto treba biti namijenjeno osnovnim vojnim sposobnostima, dok do 1,5 posto može biti usmjereno na šire sigurnosne potrebe, poput kritične infrastrukture, otpornosti, kibernetičke sigurnosti i razvoja odbrambene industrije. 

Evropa bi trebala nositi veći dio konvencionalne odbrane

U središtu „NATO-a 3.0“ nalazi se ideja da evropske države ne trebaju samo povećati budžete za odbranu, već moraju izgraditi konkretne vojne sposobnosti.

To podrazumijeva veći broj spremnih kopnenih jedinica, dovoljne zalihe municije, sposobnosti dugometnog djelovanja, vojnu logistiku, strateški transport, protuzračnu i proturaketnu odbranu, kao i sposobnost komandovanja velikim multinacionalnim operacijama.

Drugim riječima, naglasak bi bio na tome šta vojske mogu učiniti, a ne samo na tome koliko novca izdvajaju.

To je povezano i s novim NATO-ovim ciljevima sposobnosti. Savez je posljednjih godina definisao potrebe za većim kapacitetima u područjima poput protuzračne odbrane, dugometnog naoružanja, oklopnih formacija, dronova, ljudstva i logistike. 

Posebna odgovornost pala bi na države na istočnom krilu NATO-a, koje bi trebale biti među ključnim nosiocima odvraćanja Rusije. U takvom modelu evropske članice ne bi samo branile vlastite teritorije nego bi morale biti sposobne brzo rasporediti snage, osigurati logistiku i podržati saveznike u slučaju oružanog sukoba.

Šta bi ostalo SAD-u?

„NATO 3.0“ ne znači da bi SAD potpuno povukao vojsku iz Evrope.

Naprotiv, američka uloga ostala bi posebno važna u područjima u kojima evropske države još nemaju dovoljne kapacitete. To se odnosi na obavještajne podatke, nadzor i izviđanje, strateški transport, određene sposobnosti komandovanja i kontrole, integrisanu protuzračnu odbranu, kao i nuklearno odvraćanje.

SAD bi, prema ovoj viziji, zadržao i određeni broj kopnenih snaga u Evropi, ali bi njihov broj mogao biti manji nego što je bio ranije, dok bi dio preostalih jedinica mogao biti raspoređen bliže istočnom krilu NATO-a.

NATO je u augustu objavio da je Colby s generalnim sekretarom Markom Rutteom razgovarao upravo o američkom preispitivanju rasporeda snaga u Evropi. Savez je tada naveo da evropski saveznici i Kanada napreduju u povećanju ulaganja, uz dodatnih 139 milijardi dolara odbrambene potrošnje u 2025. godini.

Pentagon preispituje američko vojno prisustvo u Evropi

Jedan od ključnih elemenata nove strategije jeste Force Posture Review, odnosno preispitivanje rasporeda američkih vojnih snaga. Cilj je utvrditi gdje su američke snage najpotrebnije i koje sposobnosti mogu biti prebačene u druge regije. U fokusu je posebno Indo-pacifička regija, gdje Washington dugoročno nastoji održati sposobnost odvraćanja Kine.

To bi moglo značiti smanjenje pojedinih američkih kapaciteta u Evropi, uključujući dijelove kopnenih snaga, uz istovremeno jačanje određenih sposobnosti na istočnom krilu.

Takav pristup ne podrazumijeva automatsko povlačenje SAD-a iz Evrope. Riječ je prije o promjeni strukture prisutnosti i podjeli poslova unutar saveza.

Evropske države povećavaju izdvajanja

Evropske članice NATO-a posljednjih godina već povećavaju odbrambene budžete, što je dodatno ubrzano ruskom invazijom na Ukrajinu.

Prema NATO-u, evropski saveznici i Kanada povećali su zajedničke odbrambene izdatke za gotovo 20 posto u realnom iznosu tokom 2025. u odnosu na prethodnu godinu. Savez je istovremeno postavio cilj da članice do 2035. godine dosegnu ukupno 5 posto BDP-a za odbranu i šire sigurnosne potrebe. 

Međutim, povećanje budžeta samo po sebi ne rješava sve probleme.

Evropske vojske i dalje zavise od SAD-a u nizu složenih sposobnosti, posebno kada je riječ o obavještajnim podacima, nadzoru i izviđanju, komandovanju i kontroli, strateškom transportu i integrisanoj protuzračnoj odbrani.

Upravo je izgradnja tih kapaciteta jedan od najvećih izazova ako evropske države trebaju preuzeti veći dio konvencionalne odbrane kontinenta.

Rusija ostaje ključni evropski sigurnosni izazov

U ovom modelu evropske države trebale bi preuzeti vodeću ulogu u konvencionalnom odvraćanju Rusije.

To bi značilo da bi evropske članice NATO-a morale biti sposobne same odgovoriti na veliki dio konvencionalnih prijetnji na evropskom kontinentu, dok bi američka podrška predstavljala ključni strateški oslonac.

Istovremeno, NATO i dalje formalno insistira na transatlantskoj povezanosti. Na samitu u Haagu saveznici su ponovo potvrdili obavezu kolektivne odbrane iz člana 5 Washingtonskog ugovora. Generalni sekretar NATO-a Mark Rutte također je u septembru naglasio da se američka posvećenost odbrani Evrope nastavlja, uključujući konvencionalne i nuklearne sposobnosti. 

Kina i Indo-pacifik mijenjaju američke prioritete

Glavni razlog za američko preispitivanje evropskog vojnog prisustva nalazi se u sve većem značaju Indo-pacifika. Washington želi imati dovoljno vojnih kapaciteta za odvraćanje Kine i odgovor na eventualnu krizu u zapadnom Pacifiku. To zahtijeva značajne pomorske, zračne, raketne, obavještajne i logističke kapacitete.

Američka vojska istovremeno mora održavati sposobnosti za druge globalne obaveze, uključujući Bliski istok i podršku saveznicima.

Zbog toga koncept „NATO-a 3.0“ polazi od toga da bi veća evropska vojna samostalnost zapravo mogla omogućiti SAD-u da više resursa usmjeri prema Indo-pacifičkoj regiji, a da pritom ne napusti transatlantski savez.

Ako bi se ovakav model u potpunosti proveo, NATO bi se razlikovao od saveza kakav je izgledao tokom najvećeg dijela perioda nakon Hladnog rata. Evropa bi imala veću odgovornost za konvencionalnu odbranu vlastitog kontinenta, dok bi SAD zadržao ključne strateške sposobnosti i nuklearno odvraćanje, ali s manjim brojem konvencionalnih snaga na evropskom tlu.

Takva promjena zahtijevala bi višegodišnje povećanje evropskih vojnih budžeta, nove zajedničke projekte nabavke, veću proizvodnju municije i naoružanja, razvoj logističke infrastrukture i stvaranje sposobnosti koje trenutno velikim dijelom dolaze iz SAD-a.

Za Washington bi korist bila mogućnost oslobađanja dijela resursa za Indo-pacifik. Za evropske saveznike to bi istovremeno značilo preuzimanje veće odgovornosti za vlastitu sigurnost.

Zato „NATO 3.0“ nije zamišljen kao formalno napuštanje dosadašnjeg savezništva, već kao promjena podjele odgovornosti unutar njega. Colbyjeva koncepcija polazi od toga da bi snažnija evropska konvencionalna odbrana i zadržavanje ključnih američkih strateških sposobnosti mogli omogućiti NATO-u da istovremeno odgovori na rusku prijetnju u Evropi i na rastuće strateško nadmetanje SAD-a i Kine u Indo-pacifičkoj regiji. 

federalna.ba/Ivica Puljić

Federalna.ba dostupna je i kao mobilna aplikacija. Preuzmite je na Google Playu i App Storeu.