Vikinzi stigli do Amerike 500 godina prije Columbusa: Priča o evropskim istraživačima Atlantika

Christopher Columbus možda je zaplovio preko okeana 1492. godine – tačnije, stigao je na Bahame 12. oktobra te godine – ali nije bio prvi Evropljanin koji je došao do područja koje danas poznajemo kao Ameriku. Njegovi prethodnici stigli su tamo bez velike pompe: nije bilo kraljevskih proglasa niti mnoštva ljudi koji su ih dočekivali po povratku. Osim toga, nisu plovili direktno preko prostranog Atlantskog okeana s jednog kontinenta na drugi.

Umjesto toga, do odredišta su stizali postepeno, koristeći Island i Grenland kao usputne stanice. Njihova istraživanja stoljećima kasnije prepričavana su u sagama, djelima koja su više ličila na epsku književnost nego na historijske knjige. Prvo putovanje na američko tlo poduzeli su 500 godina prije Christophera Columbusa.

Nordijske sage – priče o Vikinzima koje su zapisali njihovi potomci – danas se smatraju izvorima koji sadrže pouzdane historijske podatke. Voditelj BBC-ja Magnus Magnusson opisao je 1966. godine rukopis Flateyjarbók, odnosno Knjigu s otoka Flatey iz 14. stoljeća, kao „jedan od najvrednijih islandskih rukopisa koji postoje“.

Dodao je da je knjiga toliko vrijedna da su organizatori Svjetske izložbe u Chicagu 1893. godine, pripremajući zakašnjelu proslavu 400. godišnjice Columbusovog putovanja, ponudili da pošalju ratni brod u Dansku kako bi je preuzeli, a zatim i oklopni voz kojim bi bila prevezena preko Amerike. Za nju su ponudili osiguranje u iznosu od milion dolara, ali Danci nisu željeli preuzeti taj rizik.

Zašto su je Amerikanci toliko željeli posuditi? Zato što rukopis sadrži „opis nordijskog naseljavanja Grenlanda u 10. stoljeću i, što je još nevjerovatnije, priču o otkriću Sjeverne Amerike i pokušaju njene kolonizacije nekoliko godina kasnije – pet stoljeća prije Columbusa“.

Arheološki nalazi potvrdili priče iz saga

Godine 1960. u mjestu L'Anse aux Meadows, na kanadskom otoku Newfoundland, otkriveno je nordijsko tranzitno naselje. Istraživači su 2021. godine, primjenom nove metode datiranja, utvrdili da su Vikinzi boravili na tom lokalitetu prije 1.000 godina. Smatra se da je naselje služilo kao bazni kamp za istraživanje unutrašnjosti Sjeverne Amerike.

„Ovo je početak izgubljene historije, stoljeća tokom kojih su Evropljani posjećivali Ameriku na putovanjima čiji su zapisi ispisani samo na vodi“, rekao je Robin Ellis u epizodi BBC-jeve dokumentarne serije Timewatch iz 1997. godine.

Nordijci su otkrili Island oko 870. godine, a Grenland približno stotinu godina kasnije. Odatle ih je do Baffinovog otoka, na području današnje Kanade, dijelilo svega 200 milja preko Davisovog moreuza. Taj otok nazvali su Helluland, odnosno „zemlja kamenih ploča“.

Prema sagama, nastavili su duž obale prema jugu, do Labradora, koji su nazvali Markland, odnosno „zemlja šuma“, a zatim još južnije, do područja koje su nazvali Vinland, odnosno „zemlja vinove loze“.

„Sage ne opisuju samo kako su se ovi ljudi zaustavljali na jednom mjestu nego i kako su posjećivali više različitih lokacija“, rekla je Emily Lethbridge sa Univerziteta Island u emisiji Timewatch 2016. godine. „Odlazili su na nekoliko godina. Imali su čitav novi svijet za istraživanje.“

Prema sagama, najpoznatiji doseljenik, Erik the Red, stigao je na Island oko 960. godine, nakon što je njegov otac protjeran iz Norveške zbog ubistva.

Islanđani su 932. godine osnovali parlament Althing. Bila je to skupština na otvorenom na kojoj se okupljao cijeli narod, a koja je svakog ljeta zasjedala dvije sedmice radi donošenja zakona i sudskih odluka. Održavala se na izuzetnom mjestu, unutar klisure koja je činila svojevrsni prirodni amfiteatar.

„Nisu samo akustika i zvuk ono što ovo mjesto čini posebnim“, rekla je Lethbridge za BBC. „Ovdje se nalazi prirodna rasjedna linija. Nalazimo se na mjestu gdje se susreću sjevernoamerička i euroazijska tektonska ploča.“

Tako se dogodilo da su prvi Evropljani koji su istraživali Sjevernu Ameriku jedan od svojih parlamenata smjestili u rasjednu dolinu između dva kontinenta.

Prema riječima Lethbridge, na skupštini su izricane kazne protjerivanja iz zajednice osobama koje su prekršile pravila. Protjerani su mogli otići bilo gdje drugo, ali im je tokom trajanja kazne bio zabranjen povratak na Island.

Erik the Red i početak vikinškog naseljavanja Grenlanda

Althing je 982. godine protjerao Erika the Reda s Islanda nakon nasilnog sukoba sa susjednim zemljoradnikom. Njegovo izgnanstvo pokrenulo je izuzetno poglavlje vikinških istraživanja.

„Erik the Red bio je prvi Islanđanin koji je otkrio Grenland, a zatim tamo osnovao trajno naselje“, rekla je Lethbridge.

Na Grenlandu je osnovao koloniju koja je opstala oko 500 godina i postala polazna tačka za nordijska istraživanja Sjeverne Amerike.

„Bili su to ljudi koji su se usuđivali riskirati i bili spremni proći kroz ogromne fizičke napore“, rekla je Lethbridge, „poput plovidbe otvorenim čamcima preko Atlantika kako bi vidjeli šta mogu pronaći.“

Nordijsko naselje na Grenlandu opstalo je do početka 15. stoljeća, a čini se da su Vikinzi, predvođeni Erikovim sinom Leifom Erikssonom, više puta prelazili okean i iz Grenlanda stizali do Sjeverne Amerike.

„Većina ljudi pretpostavlja da se nakon što su Leif Eriksson i njegovi prijatelji stigli u Vinland, a zatim odustali i vratili se, više ništa nije čulo o Novom svijetu“, rekao je Robert McGhee, arheolog iz Kanadskog muzeja civilizacije, za emisiju Timewatch.

„Međutim, arheološki dokazi pokazuju da su Nordijci povremeno putovali u Novi svijet još naredna dva ili tri stoljeća.“

Je li Columbus znao za Vinland?

„Imamo mnogo dobrih razloga vjerovati da su se putovanja odvijala tokom cijelog srednjeg vijeka duž obje obale koje danas nazivamo Grenlandom i Sjevernom Amerikom“, rekla je Kirsten Seaver, historičarka srednjovjekovne plovidbe, za Timewatch.

„Do 1480. godine znamo da su namjerno pokušavali ploviti prema Sjevernoj Americi, odnosno onome što su nazivali otokom Brazil. To ne bismo trebali smatrati njihovim prvim putovanjem, nego prvim pokušajem da tamo stignu direktno, bez prolaska preko Grenlanda, koji je dotad služio kao uobičajena navigacijska orijentacija.“

Seaver je navela i dokument koji ukazuje na to da je i sam Columbus možda znao za takva putovanja.

Tokom zime 1497. i 1498. godine Englez John Day pisao je Christopheru Columbusu kako bi ga obavijestio o uspješnom putovanju Johna Cabota u Sjevernu Ameriku 1497. godine. U pismu je, između ostalog, usput spomenuo da su, koliko je Columbusu poznato, ljudi iz Bristola u Engleskoj već godinama plovili prema sjevernim dijelovima tog područja.

Do trenutka kada je Columbus 1492. godine stigao do obala Bahama, mjesto koje su Vikinzi nazivali Vinland možda je već bilo dio njegovih saznanja. Postoje čak i teorije da je namjerno pokušavao izbjeći područje za koje je znao da su ga Evropljani već otkrili.

„Columbus je, kao i svaki današnji navigator, znao da se pri plovidbi preko okeana na sjevernoj hemisferi treba kretati prema sjeveru, gdje su udaljenosti po geografskim širinama kraće, zatim brzo preći okean i ponovo se spustiti prema jugu“, rekao je McGhee za Timewatch.

„Umjesto toga, Columbus je odabrao duži put, direktno preko okeana. Možda je pokušavao izbjeći Kanadu. Možda je pokušavao izbjeći Vinland, koji nije bio ono što je tražio. Mislim da mu je namjera bila zaobići Ameriku i tako stići do bogatstava Dalekog istoka.“

Dok brojni građani Sjedinjenih Američkih Država svakog oktobra obilježavaju Columbusov dan, ne bi trebali zaboraviti da je preko Atlantika bilo mnogo putovanja i prije njegovog.

federalna.ba

Federalna.ba dostupna je i kao mobilna aplikacija. Preuzmite je na Google Playu i App Storeu.