Tajna operacija usred rata: Kako su spašeni milioni dokumenata o palestinskoj historiji

Dok je rat u Gazi ulazio u najkrvaviju fazu, daleko od očiju javnosti odvijala se složena i tajna operacija spašavanja jednog od najvažnijih arhiva palestinske historije. U fokusu akcije nalazili su se milioni dokumenata koje čuva UNRWA — zapisi koji svjedoče o raseljavanju stotina hiljada Palestinaca tokom rata 1948. godine i stvaranja države Izrael, piše The Guardian.

Put od Istočnog Jeruzalema do Ammana, koji u normalnim okolnostima traje svega nekoliko sati, za službenike UNRWA-e pretvorio se tokom 2024. godine u gotovo nemoguću misiju. Operacija prebacivanja arhivske građe trajala je deset mjeseci i uključivala mrežu zaposlenika i saradnika raspoređenih u više država Bliskog istoka.

Prema navodima zvaničnika agencije, dokumenti su morali biti izmješteni iz Gaze i Istočnog Jeruzalema zbog straha da bi mogli biti uništeni tokom izraelskih vojnih operacija ili zaplijenjeni u okviru pojačanog pritiska na UNRWA-u. Visoki zvaničnik UNRWA-e Roger Hearn, koji je koordinirao akciju, izjavio je da bi uništenje arhiva predstavljalo katastrofu za palestinski narod.

– Ako jednog dana dođe do pravednog i trajnog rješenja sukoba, upravo će ti dokumenti biti dokaz da su Palestinci nekada živjeli na određenim područjima – rekao je Hearn.

Arhiv sadrži originalne registracijske kartone palestinskih izbjeglica, potvrde o rođenju, smrti i brakovima, kao i detaljne evidencije o porodicama koje su između 1948. i 1949. godine pobjegle ili bile protjerane iz svojih domova tokom rata koji Palestinci nazivaju Nakba.

Mnogi od tih dokumenata decenijama su čuvani u kutijama u sjedištu UNRWA-e u Gaza Cityju, a značajan dio arhive nikada nije bio digitalizovan. Iako su ranije postojali pokušaji skeniranja građe, stotine hiljada zapisa i dalje su postojale isključivo u papirnoj formi, što ih je činilo izuzetno lakim za uništavanje.

Francuski historičar i profesor bliskoistočnih studija Jean-Pierre Filiu opisao je dokumente kao ključni dio palestinskog kolektivnog pamćenja.

– Tu se nalaze svjedočenja o tome kako su ljudi protjerani 1948. godine, odakle su došli, gdje su živjeli i kakva je imovina uništena – rekao je Filiu.

Situacija je postala posebno dramatična nakon početka rata u Gazi, koji je uslijedio poslije napada Hamasa na Izrael u oktobru 2023. godine. Izraelske snage ubrzo su naredile evakuaciju objekata UNRWA-e u Gazi, dok je intenzivno bombardovanje dodatno povećalo opasnost od uništenja arhiva.

Zvaničnici UNRWA-e navode da su tada postojali ozbiljni strahovi da bi izraelske snage mogle preuzeti ili uništiti dokumente, podsjećajući na događaje iz 1982. godine, kada je izraelska vojska tokom invazije na Liban zaplijenila arhive Palestinske oslobodilačke organizacije u Bejrutu.

Paralelno s ratnim dejstvima, UNRWA se suočila i s ozbiljnim cyber napadima. Digitalni sistem registracije palestinskih izbjeglica bio je hakovan nekoliko mjeseci prije rata, zbog čega su zvaničnici strahovali da bi i elektronske kopije mogle biti trajno izgubljene.

Uprkos stalnim zračnim udarima, mali tim zaposlenika UNRWA-e vraćao se u kompleks organizacije u Gazi koristeći iznajmljene kamionete kako bi izvukli kutije s dokumentima. Tokom više rizičnih vožnji arhivska građa prebačena je prema Rafahu, na granici s Egiptom.

Međutim, egipatske vlasti nisu dopuštale izlazak arhiva iz Gaze bez konsultacija s Izraelom. Zbog bojazni da bi dokumenti mogli biti zaplijenjeni ili zaustavljeni, UNRWA je organizovala diskretno prebacivanje manjih količina arhive preko granice. Zaposlenici s međunarodnim pasošima nosili su dokumente u neoznačenim kovertama i torbama, predstavljajući ih kao običnu administrativnu dokumentaciju.

Tokom narednih mjeseci arhiva je prebacivana u Egipat, a zatim i u Jordan, uz pomoć jordanske humanitarne organizacije i vojnih letova koji su se vraćali iz misija dostavljanja pomoći Gazi. Posljednje pošiljke napustile su Rafah svega dvije sedmice prije nego što su izraelske snage preuzele kontrolu nad tim područjem u maju 2024. godine.

Ipak, još jedan važan dio arhive ostao je u Istočnom Jeruzalemu, gdje je sjedište UNRWA-e sve češće bilo meta protesta, napada i pokušaja zatvaranja agencije.

Tokom 2024. godine Izrael je pojačao optužbe protiv UNRWA-e, tvrdeći da pojedini zaposleni sarađuju s Hamasom. Agencija je kasnije otpustila devet zaposlenika nakon interne istrage. Istovremeno su izraelske vlasti i desničarske grupe vršile pritisak na rad UNRWA-e u Istočnom Jeruzalemu, uključujući proteste i požare u blizini kompleksa organizacije.

Zvaničnici UNRWA-e tvrde da su tada dobili upozorenja da bi mogli izgubiti pristup svojim kancelarijama, zbog čega je donesena odluka da se i taj dio arhive hitno izmjesti. Dokumenti su potom tajno prebacivani u Jordan tokom više mjeseci.

Početkom 2025. godine izraelski zakoni dodatno su ograničili djelovanje UNRWA-e na teritorijama pod izraelskom kontrolom. U Ammanu je potom pokrenut veliki projekat digitalizacije arhiva, koji najvećim dijelom finansira Luksemburg. Više od 50 zaposlenika svakodnevno ručno skenira milionsku dokumentaciju u improvizovanom arhivskom centru.

Do sada je digitalizovano gotovo 30 miliona dokumenata, a cilj UNRWA-e je da svakom palestinskom izbjeglici omogući pristup porodičnom stablu i historijskim podacima o porijeklu porodice.

Historičarka Anne Irfan sa londonskog Univerziteta smatra da arhiv ima ogroman značaj jer Palestinci nemaju jedinstvenu nacionalnu državu niti centralni državni arhiv. – Zbog toga dokumenti UNRWA-e predstavljaju jedan od najvažnijih izvora palestinske nacionalne historije – rekla je Irfan.

Prema njenim riječima, digitalizovani arhivi mogli bi otvoriti potpuno nove mogućnosti za istraživanje palestinskog iskustva raseljavanja, djelovanja Ujedinjenih nacija i političke historije Bliskog istoka u posljednjih osam decenija.

Zvaničnici procjenjuju da će potpuna obrada i digitalizacija arhive trajati još najmanje dvije godine, ali naglašavaju da je najvažnije to što su dokumenti, uprkos ratu i prijetnjama uništenjem, spašeni.

federalna.ba