Šume RS pod pritiskom klimatskih promjena i pada pošumljavanja, nauka poziva na hitnu digitalizaciju

Površina državnih šuma u Republici Srpskoj tokom posljednjih pet godina uglavnom je stabilna i iznosi oko 798.000 hektara, ali istovremeno raste površina šumskog zemljišta nepogodnog za pošumljavanje i gazdovanje, dok se smanjuje površina pogodna za ove namjene.

Prema podacima Zavoda za statistiku RS, površina zemljišta pogodnog za pošumljavanje i gazdovanje od 2021. do 2025. godine smanjena je za oko 12,4 odsto, sa 160.564 na 140.619 hektara, dok je površina nepogodna za ove namjene povećana za 25,9 odsto, sa 65.202 na 82.109 hektara.

Podaci za petogodišnji period pokazuju da su promjene u ukupnoj površini šuma relativno male, ali da se unutar šumskog fonda mijenja struktura. Površina čistih sastojina smanjena je sa 282.482 hektara u 2021. godini na 268.345 hektara u 2025., dok je površina mješovitih sastojina povećana sa 509.336 na 529.963 hektara.

Kada je riječ o pošumljavanju, trend je izraženiji. U 2021. godini vještački je pošumljeno ukupno 526 hektara, dok je u 2025. godini ta površina iznosila 301 hektar, što je smanjenje od oko 43 odsto. U državnim šumama pošumljavanje je sa 407 hektara u 2021. smanjeno na 217 hektara prošle godine.

Sličan trend vidljiv je i kroz broj korištenih sadnica. Za vještačku obnovu šuma u 2021. godini utrošeno je oko 1,76 miliona sadnica, a prošle godine oko 1,49 miliona. U državnim šumama njihov broj smanjen je sa oko 1,37 miliona na 1,18 miliona.

Istovremeno, podaci o njezi i melioraciji šuma pokazuju da obim tih radova značajno varira iz godine u godinu. Ukupna površina na kojoj su u 2025. godini provođene različite mjere njege i unapređenja šuma iznosila je oko 4.100 hektara, nakon što je 2024. godine bila veća od 6.300 hektara.

U petogodišnjem periodu smanjen je i obim sječe. Ukupna posječena bruto drvna masa smanjena je sa oko 2,89 miliona kubnih metara u 2021. na oko 2,71 milion kubnih metara u 2025. godini. Najniži nivo zabilježen je 2024. godine, kada je posječeno oko 2,57 miliona kubnih metara.

U državnim šumama proizvedeno je prošle godine oko 1,83 miliona kubnih metara šumskih sortimenata, što je nešto više nego 2024., ali približno na nivou početka posmatranog perioda. U strukturi proizvodnje posljednjih godina raste učešće četinarskih sortimenata, dok je proizvodnja pojedinih sortimenata lišćara smanjena.

Prosječne cijene važnijih šumskih sortimenata takođe su bile više nego prije nekoliko godina. Cijena trupaca četinarskog drveta, na primjer, kretala se tokom 2025. godine između 172,40 i 182,40 KM po kubnom metru, dok je 2021. godine bila između 128,8 i 139,7 KM. Kod trupaca lišćara cijene su u 2025. godini bile između 156,6 i 168,7 KM, naspram oko 123 do 125 KM četiri godine ranije.

Podaci o štetama u državnim šumama pokazuju da su one prošle godine zahvatile 16.641 hektar, što je više nego 2024. godine, kada je evidentirano 12.402 hektara, ali manje nego 2021. godine, kada je šteta zabilježena na 18.430 hektara.

Najveći dio šteta tokom prošle godine pripisan je elementarnim nepogodama, koje su zahvatile 6.919 hektara, dok je požarima bilo obuhvaćeno 5.748 hektara.

Ljudski faktor je, uz elementarne nepogode i požare, također među evidentiranim uzrocima šteta. U 2025. godini njime je bilo obuhvaćeno oko 3.800 hektara državnih šuma, računajući prizemni i visoki uticaj.

Posebno se u statističkom biltenu izdvaja podatak o uzurpaciji šumskog zemljišta. Na kraju 2025. godine evidentirano je 19.115 hektara uzurpiranih površina na području RS. U biltenu nije navedeno na šta se konkretno odnosi taj podatak, dok je prema dodatnom pojašnjenju koje je FENA dobila, riječ o površini šumskog zemljišta na kojoj nisu riješeni imovinsko-pravni odnosi.

Podaci o stanju šumskog fonda otvaraju i pitanje načina njegovog dugoročnog upravljanja, posebno u uslovima sve izraženijih klimatskih promjena.

Šume i šumska zemljišta prekrivaju više od 50 procenata teritorije RS, čineći ih jednim od najvažnijih prirodnih i ekonomskih resursa.

Sistem upravljanja podijeljen je na dva nivoa - Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede RS kreira politike i zakonski okvir, dok operativno gazdovanje provodi Javno preduzeće „Šume RS“ preko svojih 25 šumskih gazdinstava.

Dugogodišnje upravljanje šumama u RS zasniva se na modelu takozvanog gazdovanja bliskog prirodi, odnosno sječe se uglavnom planiraju tako da se podstiče prirodno obnavljanje šuma, sa akcentom na mješovite sastojine bukve, jele i smrče. Osnovni planski dokument za svako područje jeste šumskoprivredna osnova, koja se donosi na period od 10 godina.

Naučne analize i stručne procjene stručnjaka sa Šumarskog fakulteta u Banjoj Luci ukazuju na to da se tradicionalni principi planiranja suočavaju sa ozbiljnim preprekama.

- To su učestala sušenja i štetočine. Uslovi ekstremnih suša dovode do masovnije pojave potkornjaka i sušenja četinara, kao i šteta od olujnih vjetrova - navode na Šumarskom fakultetu u Banjoj Luci.

Posebno navode da se pojavljuje sve veći udio neplanirane, odnosno „slučajne“ sječe oštećenih i osušenih stabala, što remeti dugoročne desetogodišnje planove.

Kao problem ističu i to da je značajan dio šuma u privatnom vlasništvu usitnjen i nedovoljno obuhvaćen sistematskim planiranjem u poređenju sa državnim fondom.

Stručnjaci za inventuru šuma, poput prof. dr Vojislava Dukića i njegovih saradnika, ističu da klasični terenski premjeri više nisu dovoljni da bi se brzo reagovalo na promjene u šumskim ekosistemima.

Zato predlažu lasersko i satelitsko snimanje za precizno i brzo mjerenje drvne mase i procjenu zdravstvenog stanja drveća, kao što se to radi u nekim evropskim državama.

Stručnjaci zato ocjenjuju da je desetogodišnji ciklus planiranja spor za uslove u kojima se šumski ekosistemi brzo mijenjaju i zalažu se za razvoj digitalnih sistema koji bi omogućili češće praćenje stanja i brže reagovanje na promjene.

Fena/federalna.ba

Federalna.ba dostupna je i kao mobilna aplikacija. Preuzmite je na Google Playu i App Storeu.