Samuraji kakve nismo poznavali: Izložba koja ruši višestoljetne mitove

Od srednjovjekovnih početaka, samuraji su inspirisali umjetnost, književnost i filmove – od Shōguna do Ratova zvijezda. Ali njihova prava priča je mnogo složenija i iznenađujuća nego što bismo mogli pretpostaviti.

Ostavljeno naslijeđe samuraja predstavlja jedinstven fenomen u kulturnoj historiji. Nijedna druga srednjovjekovna društvena grupa nije bila toliko slavna i mitologizirana u popularnoj kulturi – od ukiyo-e printova iz 18. stoljeća do savremenih videoigara, televizijskih serija i filmova.

Kako piše Matthew Wilson za BBC, slava često vodi ka iskrivljenju stvarnosti, a isto je i sa samurajima: da li su ovi legendarni vitezi stvarno bili tako neustrašivi, odani, požrtvovani, disciplinovani i jedinstveno japanski kao što smo mislili? Prema novoj izložbi samuraja u British Museumu, odgovor je – ne. Izložba želi ukloniti veo fantazije oko ovih misterioznih i često pogrešno shvaćenih ratnika i otkriti njihovu pravu, još fascinantniju historiju.

Ko su bili samuraji?

„Oni nisu bili homogena grupa ljudi kroz historiju“, kaže kustosica izložbe Rosina Buckland za BBC. „Percepcija na Zapadu je da su samuraji ratnici – i svakako jesu bili. Tako su se pojavili i uzdigli do moći u srednjem vijeku. Ali to nije sve.“

Oklop sa šiljastim prednjim dijelom i nagnutim stranama koje su služile da odbijaju metke iz starog vatrenog oružja zvanog musket (Foto: British Museum)

Porijeklo samuraja datira iz 10. stoljeća, kada su prvi put regrutovani kao plaćenici za carske dvore. Postepeno su evoluirali u ruralnu gospodu, ali nisu, kao što se kasnije mislilo, bili plemeniti križari koji slijede viteške kodekse. U bitkama su koristili oportunističke taktike poput zaseda i obmane, a često su bili motivisani više nagradom u zemlji i statusu nego osjećajem časti ili nesebične dužnosti.

Njihov adaptivni pristup uključivao je i prihvatanje multikulturnih utjecaja i strane tehnologije – još jedna iznenađujuća osobina samuraja. Oklop jednog od izložbenih samurajskih oklopa baziran je na portugalskom dizajnu, sa šiljastim prednjim dijelom i nagnutim stranama da odbijaju metke musketa, što je postalo potrebno tek nakon uvoza evropskog oružja u Japan 1543. godine.

„Kultura je moć“

Samuraji su došli do političke moći iskorištavanjem haosa izazvanog sukobima oko nasljedstva prijestolja. Jedan klan – Minamoto – preuzeo je kontrolu i osnovao novu vladu 1185. godine, paralelno s carskim dvorom. Tokom vremena, dinastije ratnih vođa su se smjenjivale kroz različite bitke. Ali, kako Buckland ističe: „Čak i u tim ranim fazama, kultura je izuzetno važna. Kultura je moć.“

Osim što su vladali ratnom vještinom, samuraji su se upoznavali i sa finim umjetnostima: slikarstvom, poezijom, muzikom, teatrom i ceremonijama čaja.

Vojni lideri – šoguni – shvatili su da ne mogu efikasno upravljati državom s mentalitetom plemenskih ratnika. Zato su kombinovali vojnu snagu s sofisticiranim kulturnim i političkim tehnikama unutar dvorskog društva. Njihov pristup državnoj upravi bio je zasnovan na kineskoj filozofiji, naročito učenju Konfucija. „U neokonfucijanskom razmišljanju“, kaže Buckland, „mora postojati balans između vojne moći i kulturne vještine.“

Porijeklo samuraja seže u 10. stoljeće - ali njihova legenda i mitologija traju stoljećima (Izvor: British Museum) Fan s orhidejama, 19. stoljeće

Žene samuraji

Tokom Tokugawa Šogunata, porodice daimija (regionalnih gospodara) morale su živjeti u Edo (današnji Tokio), kako bi šogun kontrolisao njihovu odanost. „To su bili poput talaca, blizu šogunu da bi mogao držati kontrolu“, kaže Buckland. Žene su preuzele upravljanje domaćinstvima dok su njihovi muževi često bili odsutni. Ako je samuraj bio visokog ranga, mogao je imati i 40–50 članova u domaćinstvu – kao da vodi mali biznis.

Žene su nadgledale osoblje, zanatlije, obrazovanje djece i primale goste po propisanim ritualima. Razni predmeti na izložbi – haljine, priručnici o bontonu, dodaci – pričaju priče o životima ovih žena samuraja.

Ženski samurajski kaput priča životne priče samurajskih žena (Foto: kolekcija John C. Weber / John Bigelow Taylor)

Tokom Tokugawa ere- drame, pjesme i umjetnička djela dodatno su isticala legendu samuraja, naglašavajući njihovu hrabrost i odanost. Neki prikazuju i žene ratnice. Ukiyo-e print iz 1852. prikazuje Tomoe Gozen, ženu generala iz klana Minamoto, na Bitci kod Awazu 1184. godine.

Pad i ponovno rođenje

Tokom Meiji ere (1868–1912), Japan je otvorio granice međunarodnoj trgovini i modernizirao industriju, vojsku i društvene institucije. Zvanično ukidanje samuraja desilo se 1869. godine. „Od ovog trenutka, slika samuraja postaje fikcija“, kaže Buckland. „Odbacuje se oko 25 godina, a onda nostalgija ponovo oživljava njihov imidž.“

Van Japana, fascinacija samurajima dovela je do popularnosti knjiga poput Bushido: The Soul of Japan (Bushido: Duša Japana) (1899) autora Nitobe Inazō. U Japanu tokom 20. stoljeća, slika samuraja je često iskrivljavana za propagandne i nacionalne svrhe.

Nakon Drugog svjetskog rata, priče o samurajima ponovno su oživjele kroz film. Najpoznatiji reditelj bio je Akira Kurosawa, čiji film “Seven Samurai” (Sedam samuraja (1954) inspirisao je hollywoodske klasike poput “The Magnificent Seven” (Veličanstvena sedmorka) ,1960. godine i film “A Fistful of Dollars” (Za šaku dolara), 1964.

Hollywood je kasnije producirao filmove poput “The Last Samurai” (Posljednji samuraj)  iz 2023. godine i 47 Ronin (2013). Popularnost samuraja potvrđena je i kroz seriju Shōgun, zasnovanu na romanu Jamesa Clavella iz 1975.

Mnogi kostimi u originalnom filmu Star Wars – uključujući kostim Darth Vadera – bili su inspirisani samurajskim oklopom (Foto: Lucasfilm)

Kao što izložba pokazuje, originalni film "Star Wars: A New Hope" (Ratovi zvijezda: Nova nada) iz 1977 godine bio je inspirisan Kurosawinim filmom "Skrivena tvrđava" (1958), a mnogi kostimi su bili pod uticajem samurajske oklopne opreme – kostim Darth Vadera, koji je izložen u posljednjoj prostoriji izložbe, najslavniji je od svih. Naslov “Star Wars: A New Hope” (Ratovi zvijezda: Nova nada) bio inspirisan Kurosawovim The Hidden Fortress (Skrivena tvrđava) iz1958 godine, a mnogi kostimi su bili pod utjecajem samurajskog oklopa – najpoznatiji je Darth Vader, izložen u posljednjoj prostoriji izložbe.

Prava priča samuraja je priča o evoluciji i prilagodbi, od srednjovjekovnih plaćenika do birokrata i pokrovitelja umjetnosti. Njihova legenda ostaje trajni izvor fascinacije u umjetnosti, filmovima, videoigrama i književnosti. „Nadamo se“, kaže Buckland, „da će ljudi biti inspirisani da stvore nove prikaze samuraja.“

Izložba "Samurai" otvorena je u British Museumu, u Londonu, do 4. maja.

federalnaba